GIẢI PHẪU CHỨC NĂNG THÂN MÌNH

1st Edition

Editor: MinhdatRehab

© 2011 PHCN Online Books.

Terms & Conditions

Cấp phép Sách điện tử

Các mục đích sử dụng được phép đối với sách điện tử của bạn là:

tải xuống một bản sao của sách điện tử của PHCN Online books;

tạo, lưu trữ và xem các bản sao sách điện tử của bạn trên máy tính; máy đọc sách điện tử, điện thoại thông minh, máy tính bảng hoặc các thiết bị di động tương tự; và

in một bản sao của mỗi sách điện tử chỉ để bạn sử dụng.

Việc sử dụng bị cấm đối với sách điện tử

Các cách sử dụng bị cấm đối với nội dung tải xuống của bạn là:

xuất bản, bán, cấp phép, cho thuê, hoặc phân phối bất kỳ sách điện tử nào ở bất kỳ định dạng nào;

chỉnh sửa, điều chỉnh hoặc thay đổi bất kỳ sách điện tử nào và tạo ra bất kỳ tác phẩm phái sinh nào kết hợp bất kỳ nội dung của sách đó;

sử dụng bất kỳ sách điện tử nào trái pháp luật hoặc vi phạm quyền hợp pháp của bất kỳ người nào theo bất kỳ luật hiện hành nào hoặc theo bất kỳ cách nào xúc phạm, khiếm nhã, phân biệt đối xử hoặc có thể bị phản đối;

sử dụng thương mại đối với bất kỳ sách điện tử nào tải xuống.

Thoả thuận và Luật pháp

Tài liệu này sẽ là thỏa thuận giữa bạn và chúng tôi về các chủ đề này. 

Các Điều khoản & Điều kiện sử dụng Sách điện tử này sẽ được điều chỉnh và hiểu theo luật pháp Việt Nam.

PHCN Online Books

Dedication

For all who encouraged me to learn and write.

“If one cannot enjoy reading a book over and over again, there is no use in reading it at all.”

― Oscar Wilde

Lời ngỏ

PHCN Online Books là những “cuốn sách nhỏ" (mini-books) dưới dạng ebook được tổng hợp từ các bài viết trong trang blog PHCN Online do tác giả biên soạn, dịch thuật. Mục đích của những cuốn sách nhỏ này là cung cấp bạn đọc nội dung khá hoàn chỉnh về một chủ đề nhất định để bạn đọc quan tâm có thể tham khảo offline ngay trên điện thoại, máy tính bảng của mình.

Trong quá trình biên soạn, “cuốn sách nhỏ" sẽ không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Người viết rất mong nhận được những phản hồi và góp ý quý báu của bạn đọc để các ebook này ngày càng hoàn thiện hơn.

Các ý kiến đóng phản hồi xin gởi về địa chỉ mindat@phcn-online.com

Người biên soạn cũng mong bạn đọc dành ít thời gian tham khảo Các Điều khoản và Điều kiện ở trước Lời ngỏ này.

Xin trân trọng cám ơn

MinhdatRehab

PHẦN 1

XƯƠNG VÀ KHỚP CỦA THÂN MÌNH CỦA CỘT SỐNG

Cột sống hoạt động như một thanh đàn hồi được sửa đổi, vừa đảm bảo sự nâng đỡ vững chắc vừa có tính linh hoạt. Cột sống là một cấu trúc phức tạp, kết nối với đầu, chi trên và chi dưới và cho phép các bộ phận này vận động và phối hợp.

​
Hình 1.1: Bốn đường cong sinh lý của cột sống khi nhìn từ phía bên

Có 33 đốt sống trong đó 24 đốt có thể di chuyển được và góp phần vào các vận động của thân mình. Nhìn từ trước ra sau, cột sống là một đường thẳng. Nhìn từ hướng bên, các đốt sống tạo thành bốn đường cong sinh lý, làm gia tăng sự nâng đỡ cột sống giống như lò xo khi chịu tải (gấp 10 lần so với thanh thẳng).

Bảy đốt sống cổ tạo thành một đường cong lồi về phía trước của cơ thể. Đường cong này phát triển khi trẻ nhỏ sau sinh bắt đầu nhấc đầu lên, giúp nâng đỡ đầu. 12 đốt sống ngực tạo thành một đường cong lồi về phía sau của cơ thể. Độ cong ở cột sống ngực có từ khi trẻ mới sinh. Năm đốt sống thắt lưng tạo thành một đường cong lồi/ưỡn về phía trước, hình thành để đáp ứng với chịu trọng lượng và chịu ảnh hưởng của tư thế xương chậu và chi dưới. Đường cong cuối cùng là đường cong xương cùng, được tạo thành bởi sự dính lại của năm đốt sống cùng và bốn hoặc năm đốt sống cụt.

Chỗ giao nhau giữa hai đường cong thường là nơi có tính di động cao và cũng dễ bị chấn thương. Các “vùng bản lề" này là vùng cổ- ngực, vùng ngực- thắt lưng và vùng thắt lưng - cùng. Ngoài ra, nếu các đường cong của cột sống cong nhiều hơn thì cột sống sẽ di động hơn, và nếu các đường cong này phẳng, cột sống sẽ cứng hơn. Các vùng cổ và thắt lưng của cột sống là vùng di động nhất, và các vùng ngực và vùng chậu ít di động hơn.

Bên cạnh đem lại sự nâng đỡ và tính linh hoạt cho thân mình, cột sống có nhiệm vụ chính là bảo vệ tủy sống. Tủy sống chạy dọc qua các đốt sống trong một đường ống gọi là ống sống được tạo thành bởi thân, cung sống, đĩa đệm và dây chằng (như dây chằng vàng). Các dây thần kinh ngoại biên đi ra qua các lỗ gian sống ở mặt bên của đốt sống và phân bố theo các khoanh khắp thân thể.

MỤC 1

CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Đốt sống

Các đốt sống tuy khác với nhau về kích thước và hình dạng nhưng đều có những phần chung (trừ C1 và C2 sẽ được trình bày riêng)

Các phần của một đốt sống điển hình như sau:

Thân đốt sống (Vertebral body)

Tạo thành chủ yếu là một khối xương xốp hình trụ, là phần trước của đốt sống và là cấu trúc chịu trọng lượng chính (ngoại trừ C1). Từ C3 đến S1, thân có kích thước tăng dần.

Cung sống (vertebral arch)

Còn được gọi là cung thần kinh (neural arch), là phần sau của đốt sống với nhiều phần.

2 Cuống sống (Pedicle): Phần của cung sống ngay sau thân đốt sống và trước bản cung.

2 Bản cung (Lamina): Phần sau của cung sống, hình cong dẹt, nối với cuống cung ở trước và nối hai bên với nhau ở đường giữa

2 Mỏm ngang (Transverse process): Tạo thành ở chỗ nối giữa cuống cung và bản cung, hướng ra ngoài để cơ và dây chằng bám vào.

1 Mỏm gai (Spinous process): Phần lồi ra sau của cung sống; nằm ở chỗ nối hai bản cung. Là điểm bám của nhiều cơ và dây chằng và có thể sờ thấy dọc phía sau cột sống.

4 Mỏm khớp (Articular process): Phần nhô lên trên (mỏm khớp trên) và xuống dưới của mặt sau mỗi bản cung, tạo thành mỏm khớp trên và mỏm khớp dưới. Mỏm khớp trên hướng ra sau hoặc vào trong, trong khi mỏm khớp dưới hướng ra trước hoặc ra ngoài.

​
Hình 1.2. Đốt sống thắt lưng L2, nhìn từ trên xuống

​
Hình 1.3. Hình dạng và kích thước các đốt sống khác nhau ở vùng cổ- ngực- thắt lưng

Một số thuật ngữ giải phẫu khác của đốt sống:

Các khía đốt sống (Vertebral notches): Các khía lõm ở mặt trên và mặt dưới của cuống cung. Khi kết hợp hai đốt sống sẽ tạo thành lỗ gian sống (lỗ ghép, lỗ liên hợp) để rễ thần kinh đi ra.

Lỗ sống (Vertebral foramen): được tạo thành bởi thân phía trước và cung sống phía sau, qua đó tuỷ sống đi qua. (Nhiều lỗ sống của các đốt sống tạo thành ống sống).

Lỗ ngang (Transverse foramen): Các lỗ ở mỏm ngang của đốt sống cổ có động mạch đốt sống đi qua.

Diện nhỏ (facet): còn gọi là diện nhỏ xương sườn, nằm ở phía trên và dưới hai bên của thân và ở mỏm ngang của các đốt sống ngực, là nơi tiếp khớp của xương sườn với đốt sống (đôi khi là nửa diện nhỏ/demifacet).

​
Hình 1.4. Các diện nhỏ (facet) tạo mặt khớp ở đốt sống ngực

(Phân biệt với facet joint, khớp giữa mỏm khớp trên của đốt sống dưới với mỏm khớp dưới của đốt sống trên).

Phức hợp chẩm - đội- trụ

Hai đốt C1 và C2 có cấu trúc khác với các đốt sống còn lại và liên kết với xương chẩm của hộp sọ tạo nên phức hợp chẩm- đội - trụ (hoặc bản lề cổ-chẩm, cổ cao) sẽ được mô tả riêng dưới đây:

Xương chẩm (Occipital bone)

Tạo thành phần sau dưới của hộp sọ. Phía sau có ụ chẩm (Occipital protuberance), đường gáy (nằm ngang sau đầu là nơi bám của các cơ gáy). Phần đáy chẩm có lỗ lớn qua đó tuỷ sống thông lên hộp sọ, các lồi củ chẩm nằm hai bên lỗ lớn là mặt khớp với C1.

​
Hình 1.5. Xương chẩm nhìn từ dưới lên

Đốt đội (Atlas/ C1)

Đốt sống cổ đầu tiên hình nhẫn, không có thân và mỏm gai. Hộp sọ tựa vào xương này (qua xương chẩm) vì thế xương có tên gọi là atlas theo tên thần Titan trong thần thoại Hy Lạp đã đội quả đất lên đầu.

​
Hình 1.6. Đốt đội

Đốt trục (Axis/C2)

Đốt sống cổ thứ hai có hình như con ngỗng, được gọi là đốt trục vì nó tạo một trục xoay cho đốt đội qua một cấu trúc gọi là mỏm nha (dens). Mỏm nha xuất phát ở giữa mặt trên của thân nhô lên, cao khoảng 15mm. Trên cùng mỏm nha gọi là đỉnh nha, mặt trước của đỉnh nha có diện khớp tiếp khớp với hõm khớp của mặt sau cung trước đốt đội và mặt sau đỉnh nha có diện khớp tiếp khớp với dây chằng ngang.

​
Hình 1.7. Đốt trục

Xương cùng và Xương cụt

​
Hình 1.8. Xương cùng và xương cụt

Xương cùng được tạo thành bởi sự dính lại của 5 đốt sống cùng (thường bắt đầu ở độ tuổi thanh thiếu niên, kết thúc ở giữa những năm 20). Nó có hình tam giác ngược, lồi. Xương bao gồm nền, đỉnh, và 4 mặt:

Nền (Base) – khớp ra trước với L5 và đĩa đệm tương ứng.

Đỉnh (Apex) – giáp với xương cụt ở phía dưới

Hai mặt tai (auricular surface) hai bên (hình dạng như tai ngoài), mỗi mặt tiếp khớp với xương chậu (ilium).

Mặt trước và mặt sau cung cấp điểm bám cho dây chằng và cơ vùng chậu.

Dọc theo hai bên của xương cùng có những lỗ nhỏ. Tùy thuộc vào số lượng của đốt sống cùng, có thể có 3 – 5 lỗ, thường là 4 lỗ. Các lỗ này cho phép các dây thần kinh và mạch máu đi qua.

Bên trong, ống trung tâm của cột sống tiếp tục dọc theo ống cùng và kết thúc tại lỗ cùng thứ 4, gọi là rốn cùng (sacral hiatus).

Xương cụt (còn gọi là xương đuôi), là một xương nhỏ gồm 4 đốt cụt dính nhau tạo thành hình tam giác ngược.

MỤC 2

CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Các khớp

Các khớp của phức hợp chẩm- đội- trục (C0-C1-C2)

Khớp chẩm – đội (atlanto occipital joint/ C0-C1)

Là khớp hoạt dịch, cấu thành bởi lồi cầu xương chẩm và diện khớp trên của đốt đội, các diện khớp lõm của đốt đội vừa khít với các lồi cầu. Khớp này cho phép vận động cúi ngửa khoảng 13 độ, nghiêng hai bên khoảng 8 độ. Không có cử động xoay ở khớp này.

Hình 1.9: Các khớp phức hợp chẩm-đội -trụ (AO: Chẩm- Đội, AA: Đội- Trục)

Các khớp đội-trục (atlantoaxial joints, C1-C2)

Có 3 khớp hoạt dịch giữa đốt đội và đốt trục gồm: khớp đội trục giữa và hai khớp đội trục bên đảm bảo 50 % chức năng vận động xoay của cột sống cổ.

Khớp đội-trục giữa: khớp hoạt dịch giữa mỏm nha của đốt trục và cung trước của đốt đội ở phía trước và dây chằng ngang ở phía sau.

Hai khớp đội-trục bên: Là khớp hoạt dịch phẳng giữa diện khớp trên đốt trục với diện khớp dưới đốt đội.

​
Hình 1.10. Khớp đội- trục

Khớp giữa các đốt sống (từ C2-S1)

Đơn vị chức năng của cột sống, gọi là đoạn vận động (motion segment) là giống nhau về cấu trúc suốt cột sống (trừ C1 và C2 được trình bày ở trên). Đoạn vận động gồm hai đốt sống kề nhau và một đĩa đệm ở giữa. Đoạn vận động có thể chia thành phần trước với khớp bán động giữa hai thân đốt sống và phần sau với hai khớp hoạt dịch ở hai bên, gọi là khớp diện nhỏ (facet joint, apophyseal hoặc zygapophyseal joint).

(Ghi chú: zygapophyses (từ Hy lạp ζυγον = "yoke"/"cái đòn ách" (vì nó liên kết hai đốt sống) + απο = "away"/"xa" + φυσις = "process"/"mỏm, mấu")

​
Hình 1.11. Hai phần trước- sau của đoạn vận động và các khớp tương ứng

Khớp giữa thân các đốt sống: đĩa đệm

Giữa hai thân đốt sống kế nhau là một cấu trúc sụn xơ gọi là đĩa đệm (Intervertebral disc). Có 23 đĩa đệm. Chức năng chính của chúng là hấp thụ và truyền sốc và duy trì sự linh hoạt của cột sống. Các đĩa đệm này chiếm khoảng 25% tổng chiều dài của cột sống. Mỗi đĩa đệm gồm vòng xơ và nhân nhầy .

Vòng xơ (Annulus fibrosus): Phần ngoài của đĩa đệm gồm những vòng sụn xơ được xếp đồng tâm, nhằm mục đích giữ nhân nhầy.

Nhân nhầy (Nucleus pulposus): là một khối cầu dạng gel ở trung tâm của đĩa đệm. Lúc sinh nhân nhầy gồm 80% đến 90% là nước, giảm đến ít hơn 70% vào tuổi 60.

​
Hình 1.12. Đĩa đệm gồm vòng xơ bao quanh và nhân nhầy ngậm nước

Đĩa đệm vừa không có mạch máu và không có thần kinh chi phối, trừ một ít phân bố cảm giác ở lớp ngoài của vòng xơ. Vì thế, khi tổn thương đĩa đệm rất khó lành.

Các khớp facet (diện nhỏ)

Được tạo thành bởi sự khớp nối giữa các mỏm khớp trên của đốt sống dưới với mỏm khớp dưới của đốt sống trên. Mỗi khớp diện nhỏ là một khớp hoạt dịch có màng hoạt dịch và được bao bọc trong một dây chằng bao khớp. Mỗi đốt sống có hai mỏm khớp trên và hai mỏm khớp dưới. Do đó, mỗi đốt sống có liên quan đến hai khớp diện nhỏ. Các khớp diện nhỏ này, tuỳ theo hướng đối diện của chúng, xác định loại và mức độ vận động có thể có ở phần đó của cột sống.

​
Hình 1.13. Khớp giữa L2-L3, nhìn từ phía sau

Ở vùng thắt lưng, các mỏm nằm trong mặt phẳng đứng dọc (sagittal), trong khi ở vùng ngực, chúng nằm trong mặt phẳng trán (frontal). Do đó, hầu hết các động tác gập và duỗi của cột sống xảy ra ở cột sống thắt lưng, và hầu hết các vận động xoay và nghiêng bên xảy ra ở cột sống ngực. Xương sườn gắn vào đốt sống cũng góp phần làm giảm gập và duỗi của cột sống ngực. Bởi vì các mỏm khớp nằm theo đường chéo giữa mặt phẳng đứng dọc và mặt phẳng trán, cột sống cổ có thể vận động ở ba hướng.

​
Hình 1.14. Hướng của các khớp diện nhỏ (trong vòng tròn) sẽ xác định loại vận động được phép: Vùng thắt lưng là đứng dọc, vùng ngực là mặt phẳng trán, vùng cổ là ba mặt phẳng.

​
Hình 1.16. Hướng của các khớp diện nhỏ xác định loại vận động được phép, ở vùng thắt lưng là gập/duỗi, ở vùng ngực là nghiêng bên.

Xem video Youtube: Giải phẫu cột sống thắt lưng

Các dây chằng

Có nhiều dây chằng giữ các đốt sống lại với nhau.

Dây chằng dọc trước (anterior longitudinal ligament) chạy dọc xuống cột sống trên mặt trước của thân đốt sống và ngăn ngừa quá duỗi.

Dây chằng dọc sau (posterior longitudinal ligament) chạy dọc theo thân đốt sống ở phía sau bên trong các thân đốt sống. Mục đích của dây chằng dọc sau là để ngăn ngừa gập quá mức. Dây chằng dày hơn ở vùng cổ gáy giúp nâng đỡ hộp sọ, mỏng hơn ở phần thắt lưng làm vùng này ít vững và tăng chấn thương đĩa đệm ở vùng thắt lưng.

Dây chằng trên gai (supraspinal ligament)kéo dài từ đốt sống cổ thứ bảy đến tận xương cùng phía sau dọc theo các đầu của mỏm gai.

Dây chằng gian gai (interspinal ligament) chạy giữa các mỏm gai kế nhau. Dây chằng gáy rất dày (dây chằng nuchal) thay thế cho dây chằng trên gai và gian gai ở vùng cổ.

Dây chằng vàng (ligamentum flavum) liên kết các bản cung liền kề ở phía trước.

Ở vùng cổ, dây chằng gáy (nuchal ligament) dày hơn thay thế cho dây chằng trên gai và gian gai giúp làm vững đầu-cổ.

​
Hình 1.17. Các dây chằng của cột sống, nhìn từ phía bên (A) và từ trên xuống (B)

​
​
Hình 1.18. Dây chằng gáy

MỤC 3

CÁC VẬN ĐỘNG KHỚP ​
CỦA THÂN MÌNH

Vận động chung

Toàn bộ cột sống được xem là có ba trục và do đó có vận động trong cả ba mặt phẳng.

Gập, duỗi và quá duỗi xảy ra ở mặt phẳng đứng dọc với tầm 110° đến 140°, chủ yếu ở cổ và thắt lưng. Gấp của toàn bộ thân xảy ra chủ yếu ở thắt lưng qua 50-60° đầu tiên, và sau đó gấp nhiều hơn do nghiêng trước của xương chậu. Duỗi xảy ra theo trình tự ngược lại, nghiêng sau của xương chậu và sau đó là duỗi của thắt lưng.

Nghiêng bên hoặc gấp bên xảy ra ở mặt phẳng trán với ROM khoảng 75 đến 85°, chủ yếu ở cổ và thắt lưng .

Xoay xảy ra ở mặt phẳng cắt ngang với ROM 90°. Xoay tự do ở vùng cổ, và xoay ở vùng ngực và thắt lưng có sự kết hợp của nghiêng bên (như xoay phải kèm với một ít nghiêng bên trái). Thường xoay bị hạn chế ở vùng thắt lưng.

Các khớp diện nhỏ ở tư thế khớp khoá (close-packed position) khi duỗi, trừ C1-C2 ở tư thế khớp khoá khi gập.

​
Hình 1.20: Gập thắt lưng kết hợp với nghiêng chậu

​
Hình 1.21: Gập thắt lưng kết hợp với nghiêng chậu

Vận động từng vùng

Vùng cổ

Cột sống cổ có thể di chuyển tự do, nâng đỡ và đặt tư thế cho đầu, cho phép đầu tự do chuyển động trên cổ.

Khớp chẩm- đội: chuyển động chính là gập và duỗi như động tác gật đầu đồng ý (gập khoảng 10° duỗi 15°).

Khớp đội- trục: chuyển động xoay đầu trên cổ, như lắc đầu không đồng ý và là khớp di động nhất trong số các khớp cổ. Khớp này chiếm 50% chuyển động xoay ở đốt sống cổ.

Do mỏm gai ngắn, hình dạng của các đĩa đệm và hướng ra sau và hướng xuống của các mặt khớp, vận động ở vùng cổ lớn hơn các vùng khác của cột sống. Các đốt sống cổ có thể xoay khoảng 90°, nghiêng bên 20° đến 45°, gập 80° đến 90° và duỗi 70°. Xoay tối đa ở đốt sống cổ xảy ra ở C1-C2, nghiêng bên tối đa ở C2-C4, và gập và duỗi tối đa ở C1-C3 và C7-T1.

Một số vận động phối hợp đầu- cổ:

Rút cằm (chin tuck): gập đầu trên C1 và duỗi cổ (C2-C7). Vận động kết hợp này đôi khi được gọi là duỗi trục (axial extension) hoặc kéo cổ ra sau (cervical retraction).

Ngược lại, duỗi đầu trên C1 và gấp cổ (C2-C7) có thể được gọi là chìa cằm hoặc đưa cổ ra trước (cervical protraction).

​
Hình 1.22. Chìa cằm và Rút cằm

Vùng ngực

Cột sống ngực ít cử động hơn nhiều so với vùng cổ và thắt lưng do gắn liền với khung xương sườn. Hình dạng của các thân đốt sống và chiều dài của các mỏm gai cũng hạn chế vận động của lồng ngực.

Tầm vận động ở vùng ngực với gập và duỗi kết hợp là 3° đến 12°, vận động rất hạn chế ở vùng ngực trên (2° đến 4°) tăng lên ở vùng ngực dưới đến 20° tại chỗ nối ngực - thắt lưng

Nghiêng bên cũng hạn chế ở các đốt sống ngực, dao động từ 2° đến 9°

Xoay ở các đốt sống ngực trong khoảng từ 2° đến 9°.

Các đĩa đệm ở vùng ngực có tỷ lệ đường kính so với chiều cao lớn hơn bất kỳ vùng nào khác của cột sống. Điều này làm giảm lực ép lên cột sống ngực bằng cách phân tán lực ra bên ngoài của đĩa đệm. Vì vậy, chấn thương đĩa đệm ở vùng ngực không phổ biến như các vùng khác của cột sống.

​
Hình 1.23. Tác động lực của vận động lên đĩa đệm

Vùng thắt lưng

Tầm vận động lớn với gấp và duỗi, từ 8° đến 20° ở các mức đốt sống khác nhau. Nghiêng bên và xoay hạn chế ở mỗi đốt.

Tổng thể vận động vùng thắt lưng:

gấp từ 52° đến 59°, duỗi 15° đến 37°,

nghiêng bên từ 14° đến 26° và

xoay từ 9° đến 18°.

Khớp thắt lưng-cùng là khớp di động nhất vùng thắt lưng, chiếm 75% gấp duỗi của vùng này (20% còn lại là L4-L5).

Vận động kết hợp giữa thân mình và xương chậu được gọi là nhịp thắt lưng- chậu (lumbopelvic rhythm) được bàn luận ở phần giải phẫu chức năng vùng chậu-hông.

​
Hình 1.24. Tầm vận động các phân đoạn vận động của cột sống trong các vận động gấp-duỗi, nghiêng bên, xoay

MỤC 4

LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Cột sống cổ

​
Hình 1.25. X quang Cột sống cổ, thẳng (trước-sau)

​
Hình 1.26. X quang Cột sống cổ, nghiêng

​
Hình 1.27. X quang Cột sống cổ, chếch

​
Hình 1.28. MRI cột sống cổ

Các chữ viết tắt:

V = Vertebral body; thân đốt sống

D = Intervertebral disc; đĩa gian sống, đĩa đệm

Sc = Spinal cord; tuỷ sống

S = Spinous process; mỏm gai

N = Neural foramen; lỗ thần kinh

P = Pedicle of vertebral arch; cuống cung

I = Intervertebral disc space; khoảng đĩa đệm

F = Facet joints; khớp diện nhỏ/facet

T = T1 transverse process; mỏm ngang T1

Cột sống thắt lưng

​
Hình 1.29. X quang cột sống thắt lưng-cùng, thẳng (trước-sau

​
​
Hình 1.30. X quang cột sống thắt lưng-cùng, nghiêng

​
​
Hình 1.31. X quang cột sống thắt lưng-cùng, chếch

​
​
Hình 1.32. MRI cột sống thắt lưng, mặt phẳng đứng dọc

​
​
Hình 1.33. MRI cột sống thắt lưng, mặt phẳng cắt ngang

​
​
Hình 1.34. MRI cột sống thắt lưng, mặt phẳng đứng dọc

Các chữ viết tắt:

A = L2 vertebral body; thân đốt sống L2

B = L3/4 disc space; khoảng đĩa đệm L3/4

C = Spinous process; mỏm gai

D = Transverse process; mỏm ngang

DG = Dorsal root ganglion of L2 in intervertebral foramen

E = Sacroiliac (S–I) joint; Khớp cùng -chậu

ES = Erector spinae muscle; cơ dựng gai

F = Articular facet; Diện khớp nhỏ

ID = Intervertebral disc; đĩa đệm

L = Lamina of vertebral arch; bản cung

L5 = L5 vertebral body; thân đốt L5

N = Nerve root; Rễ thần kinh

PI = Pars interarticularis; Phần liên mỏm khớp (eo)

PL = Pedicle; cuống cung

S = Spinal canal, cauda equina (C); ống tuỷ, đuôi ngựa

SI = Sacroiliac joint; Khớp cùng chậu

V =Vertebral body; Thân đốt sống

PHẦN 2

CƠ VÀ HOẠT ĐỘNG CƠ

Vùng cổ và thân có rất nhiều cơ và nhìn chung có thể được chia thành các cơ phía trước và cơ phía sau như trong Bảng 2.1. Ý nghĩa lâm sàng của vị trí trước hoặc sau là chức năng: cơ phía trước có tác dụng gấp thân và cơ phía sau có tác dụng duỗi thân.

Bảng 2.1: Các cơ ở vùng cổ và thân mình

Cơ vuông thắt lưng (quadratus lumborum) là một ngoại lệ. Cơ này nằm ở giữa và không phải là cơ phía trước cũng như cơ phía sau.

MỤC 1

CÁC CƠ Ở VÙNG CỔ

Các cơ ở phía trước cổ

Cơ ức đòn chũm (Sternocleidomastoid Muscle)

Nguyên uỷ: Xương ức và xương đòn

Bám tận: Mỏm chũm của xương thái dương

Hoạt động:

Hai bên: gấp cổ, quá duỗi đầu (C0/C1)

Một bên: Nghiêng cổ sang bên; xoay mặt sang bên đối diện

Dây thần kinh phân bố: dây thần kinh phụ (XI); các dây thần kinh cổ 2 và 3

​
Hình 2.1. Cơ ức đòn chũm

Các cơ bậc thang (Scalene)

Nguyên uỷ: Mỏm ngang của các đốt sống cổ

Bám tận: Xương sườn 1 và 2

Hoạt động:

Hai bên: Trợ giúp gấp cổ

Một bên: Nghiêng cổ sang một bên

Dây thần kinh phân bố: Dây thần kinh cổ thấp

​
Hình 2.2: Các cơ bậc thang

Các cơ trước cột sống (Prevertebral m.)

Nằm sâu và chạy dọc phần trước các đốt sống cổ. Là các cơ gập cổ có kích thước nhỏ, hoạt động chủ yếu có thể là duy trì kiểm soát tư thế (Bảng 2.2).

Bảng 2.2: Các cơ trước cột sống

​
Hình 2.3: Các cơ trước cột sống

Các cơ ở phía sau cổ

Các cơ dựng gai (Erector spinae m.)

Các cơ sau cột sống nằm phía sau dọc theo cột sống và được xem là phần trên của các cơ sau ở lưng, được gọi là nhóm cơ dựng sống. (Xem ở phần thân mình). Các cơ này kiểm soát tư thế chống lại lực kéo gấp đầu của trọng lực, và là các cơ duỗi cổ.

Cơ nông nhất của các cơ duỗi cổ là cơ gối đầu và cơ gối cổ.

Các cơ gối đầu (Splenius Capitis m.)

Nguyên uỷ: nửa dưới của dây chằng gáy; mỏm gai C7-T3

Bám tận: Phía bên của xương chẩm; mỏm chũm

Hoạt động:

Hai bên: duỗi đầu và cổ

Một bên: Xoay và nghiêng đầu cùng bên

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh cổ giữa và dưới

Các cơ gối cổ (Splenius Cervicis m.)

Nguyên uỷ: Mỏm gai T3-T6

Bám tận: Mỏm ngang C1-C3

Hoạt động:

Hai bên: duỗi cổ

Một bên: Xoay và nghiêng đầu cùng bên

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh cổ giữa và dưới

​
Hình 2.4: Các cơ gối đầu và gối cổ

Các cơ dưới chẩm (suboccipital m.)

​
Hình 2.5: Các cơ dưới chẩm

Xem danh sách các cơ dưới chẩm ở bảng 2.3.

Bảng 2.3: Các Cơ dưới chẩm

MỤC 2

CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Các cơ phía trước thân mình

Gồm cơ thẳng bụng, chéo bụng ngoài, chéo bụng trong và cơ ngang bụng theo trình tự từ nông đến sâu. Các cơ được gọi tên theo hướng các sợi cơ.

Cơ thẳng bụng ở nông nhất, chạy thẳng từ xương mu lên, hai bên cách nhau bởi đường trắng giữa.

Cơ chéo ngoài là cơ lớn, rộng, phẳng nằm nông ở phần trước bên của bụng, chạy chéo từ sau ngoài ra trước trong (chữ V).

Nằm bên dưới và chạy vuông góc với cơ chế ngoài là cơ chéo trong (hình chữ V lộn ngược).

Nằm sâu nhất trong các cơ bụng là cơ ngang bụng, chạy theo hướng ngang.

​
Hình 2.6. Các cơ phía trước thân mình, lớp nông

​
Hình 2.7. Các cơ phía trước thân mình, lớp sâu

Lưu ý: Khi nằm ngửa ngồi dậy, thân mình di chuyển trên hai háng. Các cơ gấp háng, với đảo nghịch vận động, cũng tham gia vào thực hiện ngồi dậy nếu cổ chân và cẳng chân được giữ xuống. Do đó, nếu muốn tập mạnh cơ bụng, cần gấp gối và háng và không giữ ở cổ chân.

Cơ thẳng bụng (Rectus Abdominis m.)

Nguyên uỷ: Xương mu

Bám tận: Mỏm kiếm và các sụn sườn của các xương sườn 5, 6, 7.

Hoạt động: Gấp thân; ép bụng

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gian sườn 7-12.

​
Hình 2.8. Cơ thẳng bụng

Cơ chéo bụng ngoài (External oblique m.)

Nguyên uỷ: Phía bên ngoài của 8 xương sườn dưới

Bám tận: Mào chậu và đường trắng giữa

Hoạt động:

Hai bên: Gấp thân; ép bụng

Một bên: Nghiêng bên; xoay sang bên đối diện

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gian sườn 8-12, dây thần kinh chậu-hạ vị và chậu-bẹn.

Cơ chéo bụng trong (Internal oblique m)

Nguyên uỷ: Dây thần kinh bẹn, mào chậu, mạc ngực-thắt lưng

Bám tận: Các xương sườn 10, 11, 12; cân bụng

Hoạt động:

Hai bên: gập thân; ép bụng

Một bên: Nghiêng bên; xoay sang cùng bên

Dây thần kinh phân bố: Dây thần kinh gian sườn 8-12, thần kinh chậu -hạ vị và chậu- bẹn.

​
Hình 2.9 Các cơ chéo bụng trong và ngoài

Cơ ngang bụng (Transverse Abdominal m.)

Nguyên uỷ: Dây chằng bẹn, mào chậu, mạc ngực-thắt lưng và 6 xương sườn dưới cùng

Bám tận: Cân bụng và đường trắng

Hoạt động: Ép bụng (vì hướng ngang không di chuyển thân minh).

Dây thần kinh phân bố: Dây thần kinh gian sườn 7-12, thần kinh chậu -hạ vị và chậu- bẹn.

​
Hình 2.10. Cơ ngang bụng

Xem video Youtube Bài giảng cơ vùng bụng trước

Các cơ ở phía sau thân mình

​
Hình 2.11. Các cơ phía sau thân mình

Gắn vào

Hoạt động

Các cơ

Mỏm gai

Duỗi

Cơ gai/spinalis (ES)Cơ gian sống

Mỏm ngang

Duỗi, nghiêng bên

Cơ dài/longissimus (ES)Cơ gian mỏm ngang/intertranversarii

Mỏm gai đến mỏm ngang

Duỗi, xoay

Cơ gối cổ/splenius cervicis

Mỏm ngang đến mỏm gai

Duỗi, xoay

Cơ bán gai/semispinalis (T)

Cơ nhiều đầu/multifidus (T)

Các cơ xoay/Rotatores (T)

Mỏm ngang đến xương sườn, hoặc xương sườn đến xương sườn

Duỗi, nghiêng bên

Cơ chậu sườn/iliocostalis (ES)

Bảng 2.4: Tổng hợp các cơ phía sau thân mình

Hình 2.12. Đường kéo xác định hoạt động của cơ

Các cơ dựng sống (erector spinae m)

Nguyên uỷ: Các mỏm gai, mỏm ngang và xương sườn từ xương chẩm đến xương cùng và xương chậu

Bám tận: Mỏm gai, mỏm ngang và xương sườn từ xương chẩm đến xương cùng và xương chậu

Hoạt động:

Hai bên: Duỗi

Một bên: nghiêng bên

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gai sống

​
Hình 2.13. Các cơ dựng sống

Lớp giữa của các cơ duỗi lưng là các cơ dựng sống (erector spinae m), đôi khi được gọi là nhóm cơ chậu -gai, chạy song song với cột sống và nối các mỏm gai, mỏm ngang và xương sườn.

Có thể chia thành ba nhóm nhỏ: nhóm cơ gai ở trong, cơ dài ở giữa và cơ chậu-sườn ở ngoài.

Các cơ gai (spinalis) chủ yếu bám vào dây chằng gáy và các mỏm gai của cột sống cổ và ngực. Phần của cơ này bám vào xương chẩm cũng bám vào mỏm ngang của các đốt sống cổ. Do nằm ở đường giữa, cơ này là cơ duỗi thân chính.

Cơ dài (longissimus) gắn vào các mỏm ngang từ xương chẩm đến xương cùng. Duỗi khi co hai bên và nghiêng bên khi co một bên.

Cơ chậu- sườn (iliocostalis) chủ yếu bám vào phần sau các xương sườn. Ở trên gắn vào các mỏm ngang và ở dưới gắn vào xương cùng và chậu. Hoạt động hai bên gây duỗi thân. Hoạt động một bên là cơ nghiêng bên mạnh.

Phần trên các cơ gai và dài gắn vào xương chẩm và do đó duỗi đầu và cổ.

Xem Video Youtube: Các cơ dựng sống

Nhóm cơ mỏm ngang -mỏm gai (Transversospinalis m)

Nguyên uỷ: Các mỏm ngang

Bám tận: Các mỏm gai của các đốt sống phía trên

Hoạt động:

Hai bên: duỗi thân

Một bên: Xoay sang bên đối diện

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gai sống

Nhóm cơ duỗi thân sâu nhất là nhóm ba cơ gọi là nhóm cơ mỏm ngang -mỏm gai (transverospinalis m. group). Chúng có một đường kéo chéo, gắn chủ yếu từ mỏm ngang đến bám vào mỏm gai của một đốt sống trên hoặc dưới, và do đó là cơ xoay hiệu quả.

Cơ bán gai (semispinalis m) có xu hướng toả ra 5 cột sống hoặc nhiều hơn; nông nhất

Cơ nhiều đầu (multifidus) có xu hướng toả ra 2 đến 4 đốt sống, giữa

Các cơ xoay (rotatores), ngắn nhất và sâu nhất chỉ toả đến 1 đốt sống.

Những cơ này xoay sang hướng đối diện và duỗi cột sống.

Hình 2.14: Các cơ mỏm ngang-mỏm gai

Video Youtube: Các cơ mỏm ngang-mỏm gai

Hai nhóm cơ tiếp theo nằm sâu như nhóm cơ mỏm ngang-gai, nhưng hướng dọc và do đó được xét riêng.

Cơ gian (mỏm) gai (Interspinales m)

Nguyên uỷ: Mỏm gai dưới

Bám tận: Mỏm gai trên

Hoạt động: Duỗi thân

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gai sống

Hình 2.15. Cơ gian mỏm gai

Cơ gian mỏm ngang (Intertransversarii m)

Nguyên uỷ: Mỏm ngang dưới

Bám tận: Mỏm ngang đốt trên

Hoạt động: Nghiêng thân sang bên

Dây thần kinh phân bố: Các dây thần kinh gai sống

​
Hình 2.6. Cơ gian mỏm ngang

Cơ vuông thắt lưng (quadratus lumborum m.)

Nguyên uỷ: Mào chậu

Bám tận: 12 xương sườn, các mỏm ngang của tất cả 5 đốt sống thắt lưng

Hoạt động: Nghiêng thân sang bên. (Đảo nghịch hoạt động: nâng chậu một bên (hip hiking)

Dây thần kinh phân bố: dây thần kinh ngực 12 và L1.

​
Hình 2.17. Cơ vuông thắt lưng

Tóm lược sự phân bố thần kinh cho cơ: Hầu hết các cơ của cổ và thân không nhận được sự phân bố từ các nhánh hoặc dây thần kinh tận cùng của các đám rối. Bởi vì chúng có xu hướng là các nhóm trải dài vài mức đốt sống, nên sự phân bố của chúng có xu hướng phản ánh điều đó. Nhìn chung, chúng nhận được sự phân bố từ các dây thần kinh gai sống ở các mức tuỷ khác nhau. Ví dụ, chấn thương tủy sống ở T12 sẽ không gây liệt tất cả các cơ dựng sống mà sẽ gây liệt những cơ nằm dưới mức đó.

MỤC 3

HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Duỗi thân

Duỗi thân là một vận động quan trọng được sử dụng để nâng thân mình lên và duy trì tư thế thẳng đứng.

Nhiều cơ nhỏ tạo thành nhóm cơ duỗi. Chúng có thể được chia thành hai nhóm, cơ dựng sống/erector spinae (cơ chậu sườn/iliocostalis, cơ dài/longissimus, cơ gai/spinalis) và các cơ sâu, hoặc cạnh đốt sống/paravertebral (cơ gian mỏm ngang/ intertransversarii, cơ gian gai/interpinals, các cơ mỏm ngang-mỏm gai). Các cơ này đi lên và xuống cột sống theo cặp và tác dụng duỗi thân nếu cơ co theo cặp hoặc xoay hoặc nghiêng bên nếu co một bên. Ngoài ra, còn có lớp cơ nông bao gồm cơ thang và lưng rộng. Mặc dù cơ thang và cơ lưng rộng đều có thể ảnh hưởng đến vận động của thân mình, chúng không được thảo luận ở đây.

Ba cơ dựng sống tạo thành khối cơ lớn nhất góp phần vào duỗi thân mình. Duỗi thân cũng được tạo ra bởi sự góp mặt từ các cơ đốt sống ở sâu và các cơ khác tuỳ theo vùng. Các cơ sâu này góp phần vào duỗi thân và các vận động khác của thân mình, và chúng nâng đỡ cột sống, duy trì độ cứng của cột sống và tạo ra một số vận động tinh tế hơn trong phân đoạn vận động.

Ngoài ra còn có một số cơ khác ngoài dựng sống và các nhóm cơ sâu đặc trưng cho từng vùng.

Cơ dựng sống dày nhất ở vùng cổ và thắt lưng, nơi xảy ra phần lớn động tác duỗi của cột sống. Cơ nhiều đầu cũng dày nhất ở vùng cổ và thắt lưng, làm tăng thêm khối cơ để tạo ra lực duỗi thân.

Cơ dựng sống và nhiều đầu có từ 57% đến 62% là sợi cơ loại I nhưng cũng có sợi loại IIa và IIb, làm cho chúng linh hoạt về mặt chức năng để chúng có thể tạo ra các vận động nhanh và mạnh trong khi vẫn chống lại sự mệt mỏi để giữ tư thế trong một thời gian dài. Ngoài tạo lực cơ để duỗi thân, những cơ này cung cấp sự ổn định phía sau cho cột sống, chống lại trọng lực trong khi giữ tư thế thẳng đứng và rất quan trọng trong việc kiểm soát động tác gập về phía trước.

Gập thân

Gập thân tự do ở vùng cổ, hạn chế ở vùng ngực và tự do trở lại ở vùng thắt lưng. Không giống như các cơ duỗi ở phía sau, các cơ gấp ở phía trước không chạy suốt theo chiều dài của cột sống. Gập cột sống thắt lưng được tạo ra bởi các cơ bụng với sự hỗ trợ của các cơ thắt lưng (psoas) lớn và bé. Lực gập của các cơ bụng cũng làm cho các đốt sống ngực gập một phần. Các cơ bụng bao gồm bốn cơ: cơ thẳng bụng, cơ chéo trong, chéo ngoài và cơ ngang bụng.

Các cơ chéo trong và chéo ngoài và cơ ngang bụng gắn vào mạc ngực-thắt lưng bao phủ vùng sau của thân. Khi các cơ này co lại, chúng tạo ra sức căng lên mạc, nâng đỡ thắt lưng và giảm sức căng cho các cơ dựng sống ở phía sau. Các cơ chéo hoạt động ở tư thế đứng thẳng và tư thế ngồi, có thể ổn định phần gốc của cột sống. Hoạt động của các cơ chéo giảm xuống ở tư thế khom người khi lực tải được truyền sang các cấu trúc khác.

Cơ ngang bụng bao quanh thân mình tương tự như một dây đai hỗ trợ và nâng đỡ thân mình. Cơ ngang bụng tạo sức căng lên đường trắng (linea alba), một mô liên kết dạng sợi chạy dọc xuống phía trước ngăn cách cơ thẳng bụng thành hai nửa phải và trái. Nếu đường trắng được ổn định bởi hoạt động của cơ ngang bụng, các cơ chéo ở phía đối diện có thể tác động lên thân mình. Cơ này cũng rất quan trọng để tạo áp lực cho khoang bụng trong các hoạt động như ho, cười, đại tiện và sinh đẻ.

Các cơ bụng bao gồm 55% đến 58% sợi loại I, 15% đến 23% sợi loại IIa, và 21% đến 22% sợi loại IIb. Cấu tạo sợi này, tương tự như cấu tạo trong các cơ dựng sống, cho phép vừa có thể tạo nên các vận động ngắn, nhanh và vận động thời gian dài của thân mình.

Hai cơ khác góp phần vào động tác gập ở vùng thắt lưng. Cơ thứ nhất là cơ thắt lưng-chậu (iliopsoas), một cơ gấp háng chính, gắn vào phần trước thân của đốt sống thắt lưng và mặt trong của xương chậu. Cơ thắt lưng chậu có thể khởi đầu động tác gập thân và kéo xương chậu ra trước, tạo nên tư thế ưỡn ở cột sống thắt lưng. Ngoài ra, nếu cơ này bị căng, có thể gây nghiêng chậu ra trước quá mức. Nếu nghiêng chậu này không được các cơ bụng đối lại thì thắt lưng sẽ ưỡn nhiều hơn, gây nên lực ép lên các khớp diện nhỏ (facet) và đẩy đĩa đệm ra sau.

Cơ thứ hai là cơ vuông thắt lưng, chạy từ mào chậu đến xương sườn cuối và tạo nên thành bên của bụng. Dù là cơ gấp/nghiêng bên, cơ vuông thắt lưng cũng góp phần nhỏ vào động tác gập. Cơ này cũng có vai trò giữ xương chậu ở bên đu đưa trong dáng đi.

Xem Video Youtube: Hoạt động cơ gập thân

Khi đứng hoặc ngồi thẳng, có hoạt động không liên tục của cả các cơ dựng sống và chéo bụng trong và chéo ngoài. Ngược lại, cơ thắt lưng chậu hoạt động liên tục ở tư thế đứng thẳng, nhưng cơ thẳng bụng thì không hoạt động.

Gấp ở vùng ngực bị hạn chế và được tạo bởi các cơ vùng cổ và bụng.

Ở vùng cổ có 5 cặp cơ tạo nên gấp nếu cả hai cơ trong cặp đều co. Nếu chỉ có một cơ trong cặp co lại, thì kết quả là vận động theo cả ba hướng, bao gồm gập, xoay và nghiêng bên.

Nghiêng bên thân

Nghiêng cột sống sang bên là do hoạt động của các cơ ở cả hai bên của cột sống, chủ yếu là ở bên xảy ra sự nghiêng bên. Cơ hoạt động nhiều nhất khi nghiêng bên thân mình là cơ dựng sống ở vùng thắt lưng và các cơ gian mỏm ngang. Cơ nhiều đầu không hoạt động trong động tác nghiêng bên.

Cơ vuông thắt lưng và các cơ bụng cũng góp phần vào nghiêng bên.

Ở cột sống cổ, nghiêng bên thuận lợi hơn do hoạt động co một bên của các cơ ức đòn chũm, các cơ bậc thang, và các cơ sâu ở trước. Nghiêng bên khá tự do ở vùng cổ.

Xoay thân

Xoay của thân phức tạp hơn vì nó được tạo ra bởi các hoạt động của cơ ở cả hai bên của cột sống. Ở vùng thắt lưng, các cơ nhiều đầu ở bên xoay hoạt động, cũng như các cơ dài và chậu-sườn ở bên kia. Các cơ bụng cũng biểu hiện theo kiểu tương tự với sự hoạt động của cơ chéo bụng trong ở bên xoay, và cơ chéo bụng ngoài của bên đối diện.

Sức mạnh của các cơ thân mình

Trong các cơ thân mình, khả năng tạo lực của cơ duỗi thân là lớn nhất (khoảng 210 Nm đối với nam). Lực cơ gấp thân, nghiêng thân tối đa có giá trị khoảng 70% lực cơ duỗi thân. Lực cơ xoay thân có giá trị khoảng 45% lực cơ duỗi thân. Lực cơ thân mình ở nữ vào khoảng 50-60% so với nam. Lực cơ vùng cổ ở nữ chỉ khoảng 20-70% so với nam.

Các cơ bụng đóng góp ⅓ moment gấp thân, và cơ dựng sống đóng góp ½ moment duỗi thân. Ở động tác xoay, các cơ bụng chiếm ưu thế với một ít hỗ trợ của các cơ nhỏ ở phía sau.

Phân tích động tác cúi ngón tay chạm đất

Vận động từ tư thế đứng thẳng sang cúi/gập hoàn toàn được khởi phát bởi cơ bụng và cơ thắt lưng chậu. Sau khi khởi phát, vận động được tiếp tục bởi lực của trọng lực tác dụng lên thân mình và được điều khiển bởi hoạt động ly tâm của các cơ dựng sống. Mức độ hoạt động của các cơ dựng sống tăng dần khi gập thân ở các đốt sống thắt lưng tăng lên 50° đến 60°.

Khi các đốt sống thắt lưng ngừng tham gia vào gập thân, vận động vẫn tiếp tục do nghiêng chậu ra trước. Các cơ sau mông, hamstring và cơ mông lớn co ly tâm để kiểm soát độ nghiêng về phía trước của xương chậu. Khi thân gập nhiều hơn, hoạt động của cơ dựng sống giảm dần và trở nên hoàn toàn không hoạt động ở tư thế gập thân hoàn toàn.

Xem thêm: Giải phẫu chức năng vùng Chậu- Hông

MỤC 4

TƯ THẾ VÀ SỰ ỔN ĐỊNH CỘT SỐNG

Hiệu quả của vận động và lực ép tác động lên cột sống được xác định phần nhiều bởi tư thế cũng như sự ổn định của thân mình.

Sự ổn định của cột sống

Cột sống được ổn định bởi ba hệ thống, bao gồm hệ thống cơ xương thụ động, hệ thống cơ xương chủ động và hệ thống phản hồi thần kinh. Hệ thống thụ động gồm các đốt sống, các khớp diện nhỏ, bao khớp, đĩa đệm và các dây chằng cột sống. Hệ thống chủ động bao gồm các cơ và gân giúp ổn định cột sống, và hệ thống phản hồi thần kinh cung cấp khả năng kiểm soát. Độ ổn định của cột sống tăng và giảm tùy theo các yêu cầu đặt lên cấu trúc và liên quan đến hoạt động của các cơ nhỏ ở sâu.

Các cơ đóng vai trò quan trọng trong giữ ổn định cột sống bao gồm cơ ngang bụng, nhiều đầu, dựng sống và cơ chéo trong. Cơ ngang bụng bao quanh thân mình giống như một vòng đai và làm tăng áp lực trong ổ bụng và làm cứng cột sống. Đây là một trong những cơ đầu tiên hoạt động trong các điều kiện bất ngờ lẫn tự ý. Cơ nhiều đầu được tổ chức để hoạt động ở mức độ của mỗi đốt sống và hoạt động liên tục ở các tư thế dựng thẳng và có thể thực hiện các điều chỉnh tinh tế đối với các đốt sống ở bất kỳ tư thế nào. Cơ dựng sống liên quan đến kiểm soát định hướng của cột sống vì khả năng tạo lực duỗi thân. Cơ chéo trong phối hợp với cơ ngang bụng để tăng áp lực trong ổ bụng.

Tư thế

Tư thế đứng

Ở tư thế đứng, trọng tâm nằm trước cột sống nên tạo một moment gập thân. Do đó, các cơ và dây chằng phía sau phải hoạt động để kiểm soát và duy trì tư thế đứng. Ở tư thế đứng chùng người thì vai trò giữ tư thế là do dây chằng và bao khớp, trong khi tư thế đứng thẳng cơ dựng sống (nhất là vùng ngực) hoạt động nhiều hơn. Khi cần điều chỉnh trở lại tư thế đứng do lắc lư tư thế, các cơ dựng sống, cơ bụng và cơ psoas sẽ hoạt động.

Tư thế ngồi

Tư thế ngồi ít tiêu hao năng lượng hơn và ít tác động lên chi dưới hơn so với tư thế đứng. Tuy nhiên, ngồi lâu có thể gây ra những ảnh hưởng có hại đến cột sống thắt lưng. Ngồi không tựa cũng giống như khi đứng, có một hoạt động cơ nhiều hơn ở vùng ngực với một mức độ hoạt động cơ thấp kèm theo ở cơ bụng và cơ psoas.

Tư thế ngồi không tựa tạo nhiều lực tải lên cột sống thắt lưng vì nó làm nghiêng chậu ra sau, làm vùng thắt lưng phẳng và trọng tâm dịch chuyển về phía trước. Điều này làm tăng lực tải lên các đĩa đệm và các cấu trúc phía sau của đoạn đốt sống. Ngồi thấp chùng lưng tạo ra áp lực đĩa đệm lớn nhất. Ngồi ghế cao có thể làm giảm lực nén lên đĩa đệm do tư thế thẳng đứng hơn, nhưng tạo lực tải nhiều hơn lên chân.

Tư thế làm việc

Tư thế làm việc khi ngồi và đứng; ít thay đổi tư thế khi làm việc; gập và xoay thân mình quá mức và thường xuyên; và các lực nâng, kéo và đẩy là một số yếu tố nguy cơ gây chấn thương và đau vùng thắt lưng.

Các biện pháp giúp làm giảm chấn thương và đau vùng thắt lưng ở nơi làm việc:

Ngồi: thiết kế ghế ngồi phù hợp, tránh ngồi cong người (ghế thấp gây cong lưng), tránh tư thế tĩnh kéo dài. Nên ngồi có tựa lưng thấp.

Đứng: có thể giảm lực bằng cách sử dụng thảm sàn, mang giày phù hợp, đảm bảo chỗ làm việc rộng rãi để di chuyển chân, tránh tư thế tĩnh kéo dài.

Hướng dẫn cách nâng hạ trọng lượng phù hợp: như giảm trọng lượng nâng bằng cách tăng số lần nâng, kỹ thuật nâng đúng (giữ cột sống trung tính, giữ trọng lượng gân thân mình, tránh gập và duỗi thân, nâng với lực từ chân với tốc độ có kiểm soát (tránh giật cục).

Có các khoảng nghĩ đều đặn giữa các tư thế, các lần nâng hạ, …

​
Hình 2.18. Kỹ thuật nâng đúng. Điều quan trọng nhất không phải là sử dụng chân hay là lưng mà vị trí của trọng lượng so với cơ thể. Kỹ thuật nâng đúng là giữ trọng lượng sát với cơ thể với đầu lưng thẳng (A). Kỹ thuật nâng với chân (B) và với lưng (C) đều sai nếu trọng lượng để xa cơ thể.

Annulus fibrosus

Vòng xơ

Nulceus propulsus

Nhân nhầy

Spinous process

Mỏm gai (của đốt sống)

Transverse process

Mỏm ngang

Vertebral

Đốt sống

Pedicle

Cuống cung

Lamina

Bản cung

Articular process

Mỏm khớp

Vertebral foramen

Lỗ sống

Facet

Diện nhỏ (mỏm khớp) của đốt sống

Transverse foramen

Lỗ ngang

Occipital

(xương) chẩm

Atlas

Đốt đội (C1)

Axis

Đốt trục (C2)

Dens

Mỏm nha (của đốt trục)

Facet joint

Khớp diện nhỏ

Sagittal

(Mặt phẳng) đứng dọc

Frontal

(Mặt phẳng) trán

Anterior longitudinal ligament

Dây chằng dọc trước

Posterior longitudinal ligament

Dây chằng dọc sau

Ligamentum flavum

Dây chằng vàng

Nuchal ligament

Dây chằng gáy

Lumbopelvic rhythm

Nhịp thắt lưng- chậu

Intervertebral disc

Đĩa đệm, đĩa gian đốt sống

Quadratus lumborum

Cơ vuông thắt lưng

Sternocleidomastoid Muscle

Cơ ức đòn chũm

Scalene

Cơ bậc thang

Rectus Abdominis

Cơ thẳng bụng

External oblique

(Cơ) chéo bụng ngoài

Transverse Abdominal

(Cơ) ngang bụng

Internal oblique

(Cơ) chéo bụng trong

Transversospinalis

(Cơ) mỏm ngang- mỏm gai

Semispinalis

Cơ bán gai

Multifidus

Cơ nhiều đầu

Psoas

Cơ thắt lưng (lớn và bé)

Horizontal

(Mặt phẳng) cắt ngang (= transverse)

Sacroiliac joint

Khớp cùng -châuk

Vertebral body

Thân đốt sống

Pars interarticularis

Phần liên mỏm khớp (eo)

Spinalis

Cơ gai

Longissimus

Cơ dài

Erector spinae

Cơ dựng sống

Rotatores

Các cơ xoay (ở sâu phía sau thân mình)

Iliocostalis

Cơ chậu sườn

Iliopsoas

Cơ thắt lưng chậu

Vertebral arch

Cung sống

Annulus fibrosus

Vòng xơ

Related Glossary Terms

Intervertebral disc, Nulceus propulsus

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Nulceus propulsus

Nhân nhầy

Related Glossary Terms

Annulus fibrosus, Intervertebral disc

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Spinous process

Mỏm gai (của đốt sống)

Related Glossary Terms

Facet, Intervertebral disc, Pedicle, Transverse process, Vertebral

Index

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Transverse process

Mỏm ngang

Related Glossary Terms

Spinous process

Index

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Vertebral

Đốt sống

Related Glossary Terms

Spinous process

Index

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Pedicle

Cuống cung

Related Glossary Terms

Lamina, Pars interarticularis, Spinous process

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Lamina

Bản cung

Related Glossary Terms

Pars interarticularis, Pedicle

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Articular process

Mỏm khớp

Related Glossary Terms

Facet joint

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Vertebral foramen

Lỗ sống

Related Glossary Terms

Transverse foramen

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Facet

Diện nhỏ (mỏm khớp) của đốt sống

Related Glossary Terms

Facet joint, Spinous process, Transverse foramen

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Transverse foramen

Lỗ ngang

Related Glossary Terms

Facet, Vertebral foramen

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Occipital

(xương) chẩm

Related Glossary Terms

Atlas, Axis

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Atlas

Đốt đội (C1)

Related Glossary Terms

Axis, Dens, Occipital

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Axis

Đốt trục (C2)

Related Glossary Terms

Atlas, Occipital

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Dens

Mỏm nha (của đốt trục)

Related Glossary Terms

Atlas

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Facet joint

Khớp diện nhỏ

Related Glossary Terms

Articular process, Facet

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Sagittal

(Mặt phẳng) đứng dọc

Related Glossary Terms

Frontal

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Frontal

(Mặt phẳng) trán

Related Glossary Terms

Sagittal

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Anterior longitudinal ligament

Dây chằng dọc trước

Related Glossary Terms

Ligamentum flavum, Posterior longitudinal ligament

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Posterior longitudinal ligament

Dây chằng dọc sau

Related Glossary Terms

Anterior longitudinal ligament, Ligamentum flavum

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Ligamentum flavum

Dây chằng vàng

Related Glossary Terms

Anterior longitudinal ligament, Posterior longitudinal ligament

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Nuchal ligament

Dây chằng gáy

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Lumbopelvic rhythm

Nhịp thắt lưng- chậu

Related Glossary Terms

Multifidus

Index

Chapter 1 - CÁC VẬN ĐỘNG KHỚP

Intervertebral disc

Đĩa đệm, đĩa gian đốt sống

Related Glossary Terms

Annulus fibrosus, Nulceus propulsus, Spinous process, Vertebral body

Index

Chapter 1 - CÁC KHỚP VÀ DÂY CHẰNG

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Quadratus lumborum

Cơ vuông thắt lưng

Index

Chapter 2 - CƠ VÀ HOẠT ĐỘNG CƠ CỦA THÂN MÌNH

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Sternocleidomastoid Muscle

Cơ ức đòn chũm

Related Glossary Terms

Scalene

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở VÙNG CỔ

Scalene

Cơ bậc thang

Related Glossary Terms

Sternocleidomastoid Muscle

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở VÙNG CỔ

Rectus Abdominis

Cơ thẳng bụng

Related Glossary Terms

External oblique, Internal oblique, Transverse Abdominal

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

External oblique

(Cơ) chéo bụng ngoài

Related Glossary Terms

Internal oblique, Rectus Abdominis, Transverse Abdominal

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Transverse Abdominal

(Cơ) ngang bụng

Related Glossary Terms

External oblique, Rectus Abdominis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Internal oblique

(Cơ) chéo bụng trong

Related Glossary Terms

External oblique, Rectus Abdominis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Transversospinalis

(Cơ) mỏm ngang- mỏm gai

Related Glossary Terms

Multifidus, Rotatores, Semispinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Semispinalis

Cơ bán gai

Related Glossary Terms

Multifidus, Rotatores, Transversospinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Multifidus

Cơ nhiều đầu

Related Glossary Terms

Lumbopelvic rhythm, Rotatores, Semispinalis, Transversospinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Psoas

Cơ thắt lưng (lớn và bé)

Index

Chapter 2 - HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Horizontal

(Mặt phẳng) cắt ngang (= transverse)

Sacroiliac joint

Khớp cùng -châuk

Index

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Vertebral body

Thân đốt sống

Related Glossary Terms

Intervertebral disc

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Pars interarticularis

Phần liên mỏm khớp (eo)

Related Glossary Terms

Lamina, Pedicle

Index

Chapter 1 - LIÊN HỆ HÌNH ẢNH HỌC

Spinalis

Cơ gai

Related Glossary Terms

Erector spinae, Iliocostalis, Longissimus

Index

Chapter 2 - HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Longissimus

Cơ dài

Related Glossary Terms

Erector spinae, Iliocostalis, Spinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Chapter 2 - HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Erector spinae

Cơ dựng sống

Related Glossary Terms

Iliocostalis, Longissimus, Spinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Rotatores

Các cơ xoay (ở sâu phía sau thân mình)

Related Glossary Terms

Multifidus, Semispinalis, Transversospinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Iliocostalis

Cơ chậu sườn

Related Glossary Terms

Erector spinae, Longissimus, Spinalis

Index

Chapter 2 - CÁC CƠ Ở THÂN MÌNH

Chapter 2 - HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Iliopsoas

Cơ thắt lưng chậu

Index

Chapter 2 - HOẠT ĐỘNG CƠ cỦA THÂN MÌNH

Vertebral arch

Cung sống

Index

Chapter 1 - CÁC XƯƠNG CỦA THÂN MÌNH